Montaż przewlekany THT - na czym polega i od czego zależy jakość lutowania

Data publikacji:

Montaż przewlekany (THT, through-hole technology) polega na włożeniu wyprowadzeń elementu w metalizowane otwory płytki i przylutowaniu ich od drugiej strony. Opis mieści się w jednym zdaniu, ale o jakości połączenia decyduje coś, czego z wierzchu płytki nie widać. Cyna musi wznieść się w otworze przez całą grubość laminatu i dojść do strony elementów, zanim zastygnie. Jeśli otwór jest połączony z kilkoma płaszczyznami masy, które odbierają ciepło, potrafi nie dojść.

Ten tekst opisuje, jak przebiega lutowanie elementów przewlekanych i od czego zależy jego wynik. O tym, ile elementów THT zostawić na płytce mieszanej i ile kosztuje drugi proces lutowania po linii SMT, piszemy w porównaniu technologii SMT i THT.

Połączenie THT powstaje dzięki kapilarności, a nie ciśnieniu fali

Montaż przewlekany ma trzy etapy: osadzenie elementów (ręczne albo automatyczne), lutowanie od spodu płytki i kontrolę połączeń z obu stron. Do lutowania stosuje się falę, lutowanie selektywne, rozpływ w technice pin-in-paste albo, przy pojedynczych elementach i naprawach, lutowanie ręczne.

Na fali proces ma trzy kroki. Zespół z Binghamton University i RIT opisuje je w materiale konferencyjnym IPC APEX z 2004 roku tak:

  • Topnik (natryskowo albo z pianki) usuwa tlenki z lutowanych powierzchni.
  • Podgrzewanie wstępne doprowadza topnik do temperatury, w której jest aktywny chemicznie. Pozwala też powierzchniom lutowanym przekroczyć temperaturę likwidusu w trakcie kontaktu z falą i zmniejsza ryzyko szoku termicznego płytki i elementów.
  • Fala wypełnia otwory dzięki kapilarności.

Autorzy zaznaczają, że to kapilarność jest główną siłą wypełniającą otwór. Podniesienie fali, żeby ciśnienie „wepchnęło" cynę w otwory, kompensuje zbyt słabe podgrzanie, ale grozi rozpryskami cyny. W ich badaniu wszystkie fale ustawiono na połowę grubości płytki, a dobre wypełnienie dawało się uzyskać bez podnoszenia fali, pod warunkiem właściwego topnika, ciepła i czasu kontaktu. Teza, że grube płytki mają „wrodzony" problem z wypełnieniem, nie potwierdziła się.

Otwór wypełnia się, jeśli dostanie dość ciepła, a płaszczyzny masy je zabierają

Najbardziej pouczający przypadek z tego samego badania dotyczy pary otworów pod kondensator elektrolityczny na płytce 15-warstwowej o grubości 104 mil (ok. 2,6 mm). Oba otwory miały tę samą średnicę, różniły się kształtem pola: okrągłe i kwadratowe, dla oznaczenia biegunowości. Otwór z polem kwadratowym wypełniał się łatwo, z okrągłym nie. Na zgładzie okazało się, że otwór z okrągłym polem był połączony z pięcioma wewnętrznymi płaszczyznami masy. Pomiar temperatury pokazał, że w trakcie kontaktu z falą nie osiągał on temperatury likwidusu stopu (183 °C dla SnPb).

Ten przypadek dobrze pokazuje mechanizm. Każda płaszczyzna miedzi połączona z otworem odprowadza ciepło na boki. Cyna wchodząca w otwór od spodu chłodzi się o ścianki i zastyga, zanim dotrze do góry. Problem nie leży w maszynie, tylko w layoucie, a zmiana nastaw może go co najwyżej złagodzić.

Lutowanie bezołowiowe zawęża ten margines. Stopy SAC mają likwidus 217 °C wobec 183 °C dla eutektyki SnPb (wartości z noty Microchip opartej na J-STD-020F). Zespół Flextronics, który badał lutowanie bezołowiowe dużych i grubych płytek, zwraca też uwagę na napięcie powierzchniowe stopów bezołowiowych. W jego badaniu najsilniej na wypełnienie otworu wpływały czas kontaktu z falą i temperatura kąpieli: dłuższy kontakt i wyższa temperatura dawały lepsze wypełnienie. Znaczenie miały też rodzaj topnika, podgrzewanie wstępne, fala turbulentna (chip wave) i atmosfera azotu.

Odpowiedzią projektową są odciążenia termiczne (thermal relief), czyli połączenie otworu z płaszczyzną kilkoma wąskimi mostkami zamiast pełnym polem miedzi. IPC-2221C (grudzień 2023) ma o nich osobny punkt 9.1.3 „Thermal Relief in Conductor Planes". Nordson SELECT zaleca je wszędzie tam, gdzie elementy przewlekane o dużej pojemności cieplnej łączą się z grubymi płaszczyznami masy. Kompromis jest elektryczny: wąskie mostki mają mniejszy przekrój niż pełne połączenie z płaszczyzną, więc przy wyprowadzeniach prądowych trzeba je policzyć, a nie wstawić odruchowo.

Na fali to, co poprawia wypełnienie, zwiększa liczbę mostków

Badanie Flextronics pokazuje kompromis, z którym technolog fali mierzy się przy każdym nowym wyrobie:

  • Fala turbulentna poprawiała wypełnienie otworów i wyraźnie zmniejszała liczbę niedolutowanych elementów SMD na spodzie płytki. Jednocześnie po jej wyłączeniu liczba mostków na elementach przewlekanych spadała drastycznie.
  • Niższa temperatura kąpieli i szybszy przenośnik zmniejszały liczbę mostków. Wypełnieniu otworu sprzyjało natomiast coś odwrotnego: wyższa temperatura i dłuższy kontakt.
  • Topnik, jego ilość, podgrzewanie i czas kontaktu nie wpływały w tym badaniu istotnie na liczbę mostków.

Nastaw, które jednocześnie maksymalizują wypełnienie i minimalizują mostki, często nie ma. Płytka z elementami SMD klejonymi na spodzie potrzebuje fali turbulentnej, a złącze o małym rastrze na tej samej płytce będzie przez nią mostkować.

Dużą część tego konfliktu rozstrzyga projekt. Według badania Flextronics orientacja elementu względem fali wpływała na mostki tym mocniej, im mniejszy raster (badano m.in. 2,0 mm) i im dłuższy element, np. listwa kołkowa albo złącze DIMM. Elementy ustawione dłuższym bokiem równolegle do fali mostkowały częściej niż ustawione prostopadle. AIM wymienia wśród przyczyn mostków także wygięte albo zbyt blisko rozstawione wyprowadzenia, nadmiar cyny, niewystarczający topnik, zbyt głębokie zanurzenie w fali i zgary zbierane z powierzchni kąpieli.

Gdy na spodzie płytki są elementy SMD, które nie mogą przejść przez falę, płytkę lutuje się w palecie, która je zasłania. Binghamton zwraca uwagę na szczelność palety względem płytki: bez niej ciekła cyna wpływa między paletę a płytkę i może zrobić zwarcie. Paleta ma też masę, którą trzeba podgrzać, więc zmienia profil cieplny procesu.

Lutowanie selektywne omija paletę, ale ma własne granice

Lutowanie selektywne podaje topnik i cynę tylko w wybrane miejsca. Topnik nanosi się zwykle głowicą kroplową (drop-jet), a lutuje dyszą z małą falą, punkt po punkcie albo ruchem wzdłuż rzędu wyprowadzeń. Nie potrzeba palety, a elementy SMD na spodzie mogą stać obok lutowanych otworów, o ile zostawiono miejsce na dyszę. Ceną jest czas: maszyna lutuje sekwencyjnie, więc czas cyklu rośnie z liczbą punktów.

Ograniczenia wynikają z ciepła i geometrii:

  • Sama dysza nie zawsze dostarczy dość ciepła. Bob Klenke z Nordson SELECT pisze, że przy płytkach wielowarstwowych z grubą miedzią i elementami o dużej pojemności cieplnej dysza jako jedyne źródło ciepła nie wystarcza. Potrzebne jest podgrzewanie od góry i od dołu, podtrzymywane w trakcie lutowania, żeby uzyskać menisk po stronie elementów spełniający wymagania klasy 3.
  • Mała dysza ma małą moc cieplną. Wąski odstęp od sąsiednich elementów SMD wymusza mniejszą dyszę, a ta gorzej grzeje. Problem geometryczny staje się problemem z wypełnieniem otworu. Konkretne odstępy omawia porównanie SMT i THT.
  • Długość wystających wyprowadzeń wpływa na mostki. Nordson podaje jako dobrą praktykę wyprowadzenia wystające nie więcej niż o połowę rastru sąsiednich wyprowadzeń. Złącza taśmowe o rastrze 1,27 mm, a nawet 0,5 mm, lutuje się selektywnie z pomocą noża azotowego, który zrywa mostki.

Średnica otworu to kompromis, a reguły różnią się między źródłami

Otwór dobiera się do średnicy wyprowadzenia, ale „właściwa" proporcja zależy od tego, kogo się zapyta:

  • Gerjan Diepstraten (Vitronics Soltec) podaje jako regułę ogólną średnicę otworu równą średnicy wyprowadzenia plus 0,4 mm. Cyna musi mieć którędy płynąć, a za dużego otworu nie da się dobrze wypełnić.
  • Nordson SELECT podaje jako przyjętą praktykę maksymalny stosunek średnicy otworu do średnicy wyprowadzenia 1,5:1, żeby zapewnić pełne wypełnienie w pionie.
  • Flextronics stwierdził, że w lutowaniu bezołowiowym pustek w połączeniu jest tym mniej, im większy otwór względem wyprowadzenia, a nastawy procesu na pustki praktycznie nie wpływały.

Te reguły nie są ze sobą sprzeczne wprost, bo dotyczą różnych średnic wyprowadzeń i różnych procesów, ale pokazują, że wartość z jednej noty nie jest uniwersalna. Żadna z nich nie jest wymaganiem normy. Średnice otworów pod elementy przewlekane warto uzgodnić z wykonawcą montażu, zanim płytka trafi do produkcji, zwłaszcza przy grubych płytkach i wyprowadzeniach prostokątnych.

Połączenie THT ocenia się z obu stron, a kryterium musi być w umowie

Połączenie przewlekane da się obejrzeć z obu stron płytki. Od strony lutowania widać menisk i mostki, od strony elementów widać, czy cyna doszła do góry. Wypełnienie otworu można też pokazać na zdjęciu rentgenowskim. Nordson ilustruje w ten sposób pełne wypełnienie otworu złącza o rastrze 1,0 mm.

Wymagane wypełnienie otworu zależy od dokumentu odbioru, jego rewizji i klasy wyrobu. Aktualna rewizja normy odbioru montażu to IPC-A-610J z marca 2024 roku. Liczba krążąca w branży (75% wypełnienia) jest w źródłach przypisywana różnym dokumentom i klasom, co omawiamy w porównaniu SMT i THT. Wiążące jest to, co zapisano w umowie: oznaczenie dokumentu, rewizja i klasa.

O wyniku lutowania THT decyduje layout, zanim płytka trafi na falę

Większość problemów opisanych wyżej da się rozstrzygnąć na etapie projektu:

  1. Połączenia otworów z płaszczyznami masy: czy wyprowadzenia elementów przewlekanych mają odciążenia termiczne, a jeśli nie, czy to świadoma decyzja prądowa.
  2. Orientacja złącz i listew: dłuższym bokiem prostopadle do kierunku przejazdu przez falę, jeśli płytka ma iść na falę.
  3. Spód płytki: czy elementy SMD na stronie lutowania przejdą przez falę (klejone), wymagają palety, czy lepiej od razu zaplanować lutowanie selektywne z miejscem na dyszę.
  4. Średnice otworów dobrane do wyprowadzeń i procesu, a nie tylko do wymiaru z karty katalogowej.
  5. Długość wyprowadzeń: przycinanie albo dobór elementów, tak żeby wystawały na rozsądną długość.
  6. Kryterium odbioru: dokument, rewizja i klasa.

W EAE Elektronik prowadzimy montaż THT z lutowaniem na fali laminarnej i dwóch falach selektywnych, w technologii ołowiowej i bezołowiowej, razem z montażem SMD. Jeśli chcesz sprawdzić, jak Twoja płytka zniesie lutowanie elementów przewlekanych, prześlij dokumentację do wyceny z plikami Gerber, w tym warstwami płaszczyzn.

Szukasz dostawcy elektroniki?

Zrób pierwszy krok, napisz lub zadzwoń i porozmawiajmy o Twoim projekcie. Napisz jakie są Twoje oczekiwania. Otrzymasz od nas bezpłatną ofertę oraz wsparcie firmy z 30 letnim doświadczeniem.

uzyskaj bezpłatną wycenę
eae elektronik montaż smt