Po co lakierować PCB - powłoka konformalna jako decyzja projektowa

Data publikacji:

Decyzja o lakierowaniu zapada często na końcu projektu, przy pytaniu „czy to wytrzyma wilgoć". Tymczasem w normach projektowych powłoka pojawia się dużo wcześniej. IPC-2221 ma dla zespołów lakierowanych osobne kategorie minimalnych odstępów między przewodnikami. Seria IEC 60664 ma osobną część o ochronie przed zanieczyszczeniem przez powłoki, zalewy i formowanie. Jeśli layout zaprojektowano pod te kategorie, powłoka staje się częścią izolacji, a nie dodatkiem, który można skreślić przy optymalizacji kosztów.

Lakieruje się więc z kilku różnych powodów. Każdy z nich stawia powłoce inne wymagania i każdy trzeba rozpoznać, zanim layout zostanie zamrożony.

Powłoka zmienia odstępy, jakich wymaga norma projektowa

IPC-2221 (Generic Standard on Printed Board Design) podaje w tabeli 6-1 minimalne odstępy między przewodnikami w zależności od napięcia i kategorii. Kategorie rozróżniają przewodniki wewnętrzne i zewnętrzne, odsłonięte i pokryte, a także wysokość pracy nad poziomem morza.

W rewizji B z listopada 2012 roku przewodniki zewnętrzne na zespole lakierowanym miały kategorię A5, a lakierowane wyprowadzenia elementów kategorię A7. Przewodniki niepokryte miały kategorie B2 (do 3050 m) i B3 (powyżej 3050 m albo w próżni). Tabelę w tym układzie kategorii odtwarza dokumentacja narzędzia DFM Altair PollEx. Dokumentacja nie podaje rewizji normy, ale układ kategorii odpowiada rewizji B. Tabela pokazuje rzecz mniej oczywistą: powłoka nie zmniejszała wymaganych odstępów przy każdym napięciu.

Napięcie (DC lub szczyt AC) B2 - zewnętrzne, bez powłoki, do 3050 m B3 - zewnętrzne, bez powłoki, powyżej 3050 m A5 - zewnętrzne, zespół lakierowany
0-15 V 0,1 mm 0,1 mm 0,13 mm
51-100 V 0,6 mm 1,5 mm 0,13 mm
301-500 V 2,5 mm 12,5 mm 0,8 mm

Przy niskich napięciach odstęp dla zespołu lakierowanego był w tej tabeli nawet nieco większy niż dla płytki bez powłoki. Zysk pojawiał się od kilkudziesięciu woltów i rósł z napięciem, a największy był powyżej 3050 m, gdzie płytka bez powłoki wymagała odstępów wielokrotnie większych. Dla elektroniki sterującej zasilanej napięciem kilkunastu woltów argument „lakierujemy, żeby zagęścić layout" jest więc zwykle chybiony. Dla zasilacza sieciowego albo elektroniki pracującej na dużej wysokości bywa decydujący.

Aktualna rewizja IPC-2221C z grudnia 2023 roku zmieniła układ kategorii. Według jej spisu treści B4 to teraz przewodniki zewnętrzne pod soldermaską, B5 to przewodniki zewnętrzne z powłoką, A6 to wyprowadzenia elementów z powłoką, A7 i A8 to wyprowadzenia bez powłoki odpowiednio do 3050 m i powyżej. Wartości tabeli w rewizji C nie odczytaliśmy. Część kalkulatorów i narzędzi DFM nadal odtwarza tabelę w układzie z rewizji B, więc przy projekcie trzeba sprawdzić, z którą rewizją pracuje narzędzie i specyfikacja klienta.

Konsekwencja projektowa nie zależy od rewizji. Jeśli odstępy dobrano według kategorii dla zespołu lakierowanego, powłoka musi być na tych przewodnikach ciągła. Strefa bezlakierowa, cień pod wysokim elementem albo powłoka zbyt cienka na krawędzi przewodnika (zjawisko opisane w tekście o tym, przed czym powłoka naprawdę chroni) stają się wtedy problemem izolacji, a nie tylko estetyki. Rezygnacja z lakierowania w późniejszej fazie wymaga z kolei sprawdzenia layoutu od nowa.

IEC 60664-3 pozwala zmniejszyć odstępy, jeśli powłoka przejdzie badania

W urządzeniach zasilanych z sieci niskiego napięcia odstępy wynikają częściej z koordynacji izolacji według IEC 60664-1 niż z IPC-2221. Część 3 tej serii, IEC 60664-3 (wydanie 3.0, listopad 2016), dotyczy według swojego zakresu zespołów chronionych przed zanieczyszczeniem przez powłokę, zalewę albo formowanie, co pozwala zmniejszyć odstępy izolacyjne powietrzne i powierzchniowe opisane w IEC 60664-1.

Norma rozróżnia dwa typy ochrony. Typ 1 poprawia mikrośrodowisko części pod ochroną. Typ 2 traktuje się podobnie jak izolację stałą. Dla obu określa wymagania i badania. Szczegółów badań nie omawiamy, bo treść normy jest płatna i nie została tu odczytana.

Z punktu widzenia doboru materiału ważne jest to, co widać w kartach technicznych. Karta poliuretanu HumiSeal 1A33 wymienia wśród spełnianych wymagań zapis „IEC60664-3", bez numeru wydania. To deklaracja o materiale. Czy konkretny zespół spełnia wymagania dla wybranego typu ochrony, rozstrzyga się na wyrobie, tak samo jak przy kwalifikacji materiału według IPC-CC-830C.

Wilgoć i zanieczyszczenia to najczęstszy powód, ale powłoka je spowalnia, a nie zatrzymuje

Ochrona przed wilgocią, kurzem i zanieczyszczeniami przewodzącymi to powód, który pada najczęściej. Jest prawdziwy, ale ma granice. Każda powłoka konformalna przepuszcza parę wodną, a zanieczyszczenia jonowe zostawione na płytce przed lakierowaniem zostają pod powłoką. Te mechanizmy opisuje szczegółowo tekst o tym, przed czym powłoka naprawdę chroni.

Dla decyzji o lakierowaniu ważne jest jedno rozróżnienie. Wilgotne powietrze i kondensacja na płytce to różne obciążenia. Badania wilgotnościowe są w normach IPC i IEC dobrze opisane, kondensacja znacznie gorzej, a materiały różnią się w niej wyraźnie. Jeśli płytka może schodzić poniżej punktu rosy, dobór chemii i grubości staje się ważniejszy niż sam fakt lakierowania. Opisuje to tekst o rodzajach lakierów do PCB.

Powłoka ogranicza wąsy cynowe, ale tylko wtedy, gdy jest gruba

Wąsy cynowe to cienkie, przewodzące włókna wyrastające z powłok cynowych. Zagrażają zwarciem między sąsiednimi przewodnikami. Lakierowanie wymienia się jako jeden ze sposobów ich ograniczania, a najdłużej udokumentowany eksperyment pokazuje dokładnie, czego można się spodziewać.

NASA Goddard prowadziła od 1999 roku badanie poliuretanu Arathane 5750 (dawniej Uralane 5750) na mosiężnych próbkach pokrytych błyszczącą cyną, połowicznie lakierowanych, o nominalnej grubości powłoki 1-2 mil (ok. 25-50 µm). Wyniki według podsumowania z listopada 2008 roku:

  • Po ponad 9 latach żaden wąs nie przebił powłoki tam, gdzie miała ona nominalnie 2 mil (ok. 50 µm) lub więcej. Pod powłoką wyrosło wiele wąsów, które ją rozpychały.
  • Przez warstwę ok. 0,25 mil (ok. 6 µm) wąsy przebiły się po 2,5 roku przechowywania w temperaturze pokojowej.
  • Powłoka nałożona na powierzchnię skłonną do wąsów nie zapobiega ich powstawaniu. Pod powłoką wąsy zaczęły rosnąć wcześniej niż na części nielakierowanej, ale potem rosły wolniej.

Wniosek dla projektu jest taki, że powłoka zmniejsza ryzyko, ale go nie usuwa, i działa tylko przy odpowiedniej grubości. Najcieńsza warstwa powstaje na krawędziach i wierzchołkach wyprowadzeń, a więc tam, gdzie wąsy rosną. Jeśli lakierowanie ma być środkiem przeciw wąsom cynowym, wymagana grubość na wyprowadzeniach musi trafić do specyfikacji, a metoda nakładania musi ją zapewnić.

Lakierowanie ma koszty, które pojawiają się poza lakiernią

Powłoka kosztuje więcej niż materiał i czas maszyny. Część kosztów pojawia się w innych działach:

  • Czystość. Lakierowanie wymusza decyzję o myciu albo udokumentowanej zgodności powłoki z pozostałościami topnika. Kiedy płytkę po paście no-clean warto myć, opisuje tekst o myciu PCB po paście no-clean.
  • Test i programowanie. Punkty testowe, złącza programowania i pola kontaktowe muszą zostać bez powłoki. To strefy bezlakierowe, które trzeba zaznaczyć w dokumentacji i zabezpieczyć w procesie.
  • Naprawy. Wymiana elementu na płytce lakierowanej wymaga usunięcia i odtworzenia powłoki. Przy akrylu jest to proste, przy poliuretanach, epoksydach i powłokach UV wyraźnie trudniejsze. Różnice między chemiami opisuje tekst o rodzajach lakierów.
  • Kontrola. Pokrycie, granice stref i grubość trzeba sprawdzać. Kontrola pod UV pokazuje obecność powłoki, ale nie jej grubość.
  • Maskowanie. Ile go zostanie, zależy od metody nakładania i rozmieszczenia stref bezlakierowych. Porównanie metod zawiera tekst o metodach nakładania powłok konformalnych.

O lakierowaniu decyduje pięć pytań o wyrób

  1. Czy odstępy w layoucie dobrano według kategorii dla zespołu lakierowanego (IPC-2221) albo przy założeniu ochrony według IEC 60664-3:2016? Jeśli tak, powłoka jest częścią izolacji i jej ciągłość na tych przewodnikach jest wymaganiem, a nie zaleceniem.
  2. Jakie napięcia występują na płytce i na jakiej wysokości pracuje urządzenie? Przy kilkunastu woltach i niewielkiej wysokości powłoka nie zmniejsza wymaganych odstępów. Przy setkach woltów albo powyżej 3050 m może zmieniać je wielokrotnie.
  3. Czy płytka będzie narażona na kondensację, gazy korozyjne albo zanieczyszczenia przewodzące? Od odpowiedzi zależy chemia i grubość powłoki.
  4. Czy na płytce są powierzchnie cynowe skłonne do wąsów, a wyrób ma długi wymagany czas życia? Wtedy grubość na wyprowadzeniach należy do specyfikacji.
  5. Czy wyrób będzie naprawiany w serwisie? Od tego zależy, czy wybrać chemię łatwą w naprawie, czy odporniejszą.

Wymagania konkretnej branży albo konkretnego klienta mogą rozstrzygnąć sprawę niezależnie od tych pytań. Trzeba je wtedy przyjąć ze specyfikacji, a nie zakładać, że wynikają z samego sektora.

W EAE Elektronik lakierujemy PCBA selektywnie, na automatycznych liniach lakierniczych, powłokami akrylowymi, silikonowymi i utwardzanymi UV. Jeśli chcesz ustalić, czy Twoja płytka wymaga powłoki i jakiej, prześlij dokumentację do wyceny z opisem napięć i warunków pracy urządzenia.

Szukasz dostawcy elektroniki?

Zrób pierwszy krok, napisz lub zadzwoń i porozmawiajmy o Twoim projekcie. Napisz jakie są Twoje oczekiwania. Otrzymasz od nas bezpłatną ofertę oraz wsparcie firmy z 30 letnim doświadczeniem.

uzyskaj bezpłatną wycenę
eae elektronik montaż smt