Badania środowiskowe elektroniki - jak ułożyć program prób według PN-EN 60068

Data publikacji:

Sterownik przeszedł próbę zimna i próbę suchego gorąca, a mimo to po pierwszej zimie w nieogrzewanej szafie część egzemplarzy wraca z przerywanymi usterkami. To nie musi oznaczać źle wykonanych badań. IEC 60068-2-1:2025 w zakresie stosowania mówi wprost, że nie zawiera prób do oceny wpływu zmian temperatury na wyrób. Próba zimna sprawdza, czy urządzenie działa i przetrwa w niskiej temperaturze - nie to, czy połączenia wytrzymają wielokrotne przejścia między mrozem a ciepłem. Do tego służy osobna próba N z IEC 60068-2-14:2023.

Program badań środowiskowych składa się więc z decyzji, których norma za nikogo nie podejmuje: które próby, w jakiej kolejności, z jaką ostrością i przy jakim kryterium zaliczenia. Ten tekst pokazuje, co mierzy każda z podstawowych prób serii 60068, czego nie pokaże i skąd wziąć parametry dla konkretnego wyrobu.

Seria 60068 opisuje metodę, a ostrość i kryterium zaliczenia określa specyfikacja

IEC 60068-1:2013 (wydanie 7, w Europie EN 60068-1:2014) - część ogólna serii - zastrzega, że ma być stosowana razem z tak zwaną specyfikacją właściwą. To ona określa, które próby wykonać, z jaką ostrością, w jakiej kolejności (jeśli kolejność ma znaczenie) i jakie odchylenia parametrów wyrobu są dopuszczalne. Wymagania co do zachowania wyrobu w czasie i po próbie nie są przedmiotem normy - wyznacza je dokument dotyczący samego wyrobu.

Zapis „badania wg PN-EN 60068-2-2" w zapytaniu do laboratorium jest więc niepełny. Opisuje sposób przeprowadzenia próby suchego gorąca, ale nie mówi, w jakiej temperaturze i jak długo wyrób ma być badany, czy ma w tym czasie pracować, ani co uznać za wynik pozytywny.

Parametry pochodzą zwykle z jednego z trzech źródeł:

  • norma przedmiotowa wyrobu - jeśli dla danej grupy urządzeń istnieje, często wskazuje konkretne próby 60068 i ich ostrości;
  • specyfikacja klienta lub branży - odbiorca określa program badań w swoich wymaganiach i to on, a nie norma badawcza, decyduje o ich treści;
  • klasyfikacja warunków środowiskowych IEC 60721-3 - opisuje klasy warunków dla przechowywania, transportu i różnych miejsc użytkowania. Dokumenty z serii IEC 60721-4 przekładają te klasy na konkretne próby 60068. Dla użytkowania stacjonarnego w miejscach chronionych przed czynnikami atmosferycznymi jest to IEC TS 60721-4-3:2023, dostosowana do klas IEC 60721-3-3:2019.

Trzecia droga jest najbardziej pracochłonna, ale też jedyna, która wiąże program badań z rzeczywistymi warunkami pracy urządzenia, gdy brakuje normy przedmiotowej i wymagań odbiorcy.

Zimno i suche gorąco sprawdzają pracę w stałej temperaturze, a nie odporność na jej zmiany

Próba A (zimno, IEC 60068-2-1:2025) i próba B (suche gorąco, IEC 60068-2-2:2025) mają wspólną logikę. Obie określają, czy wyrób można użytkować, transportować lub przechowywać w danej temperaturze. Obie dotyczą obiektów, które w czasie próby osiągają stabilność temperaturową, badanych w opakowaniu (symulacja transportu i przechowywania) albo bez niego (symulacja użytkowania). Żadna nie służy do oceny wpływu zmian temperatury.

Wersja 2025 próby zimna wymaga, żeby temperatura w komorze zmieniała się stopniowo - nie szybciej niż 1 K/min, uśrednione w okresie nie dłuższym niż 5 minut. Norma uzasadnia to wprost: stopniowa zmiana ma zapobiec uszkodzeniom od naprężeń cieplnych, a po te odsyła do IEC 60068-2-14:2023.

Najważniejsza decyzja przy próbach A i B dotyczy tego, czy wyrób jest obiektem rozpraszającym ciepło. IEC 60068-2-1:2025 przyjmuje, że zasilony obiekt jest rozpraszający, jeśli jego najgorętszy punkt (lub inny punkt wskazany w specyfikacji), zmierzony w spokojnym powietrzu po ustaleniu się temperatury, jest o więcej niż 5 K cieplejszy od otoczenia. Od tego zależy wariant próby:

  • Ab - obiekty nierozpraszające ciepła; stosuje się ją także wtedy, gdy specyfikacja dotyczy przechowywania lub transportu albo nie przewiduje obciążenia w czasie próby;
  • Ad - obiekty rozpraszające, zasilane po wstępnym ustabilizowaniu temperatury;
  • Ae - obiekty rozpraszające, zasilane przez całą próbę.

Próba suchego gorąca ma analogiczny podział na warianty Bb, Bd i Be.

Rozróżnienie ma konsekwencje praktyczne. Obiekty nierozpraszające bada się zwykle przy dużej prędkości przepływu powietrza, bo skraca to czas stabilizacji. Obiekty rozpraszające - przy małej, żeby mogły powstać lokalne gorące punkty podobne do tych w miejscu instalacji. Wentylator komory, który wydmuchuje ciepło z radiatora, sprawia, że urządzenie przechodzi próbę, której w zamkniętej obudowie u klienta by nie przeszło. Dlatego wydanie 2025 opisuje procedurę sprawdzenia, czy w komorze panuje duża, czy mała prędkość powietrza (porównanie temperatury obiektu z wymuszonym obiegiem i bez niego, próg 5 K), a dla przypadków, gdy przepływu nie da się ograniczyć, przywraca procedurę korekcji temperatury kondycjonowania z nomogramu.

Zmiany temperatury obciążają połączenia, ale skutki często ujawnia dopiero kolejna próba

Próba N z IEC 60068-2-14:2023 (wydanie 7, zastąpiło wydanie z 2009 roku) sprawdza odporność na szybkie zmiany temperatury otoczenia. Wstęp normy zaznacza, że nie służy do pokazywania efektów samej wysokiej lub niskiej temperatury - od tego są próby A i B. Norma rozróżnia trzy warianty, a punkt 5.4 przypisuje im różne cele:

  • Na - szybka zmiana z określonym czasem przeniesienia; ocena parametrów elektrycznych po określonej liczbie zmian, ocena materiałów, ich połączeń i konstrukcji;
  • Nb - zmiana z określoną szybkością; ocena działania elektrycznego i mechanicznego w czasie zmiany temperatury;
  • Nc - metoda dwóch kąpieli cieczowych; cele jak w Na, ale wyłącznie dla obiektów szczelnych albo z natury niewrażliwych na wodę.

Wynik zależy nie tylko od temperatur granicznych. Norma wymienia też czas przetrzymania, szybkość zmiany, liczbę cykli, ilość ciepła przekazywaną do obiektu, przewodność cieplną i materiały obiektu. Czas przetrzymania w każdej temperaturze ma być dłuższy niż czas stabilizacji obiektu - a za stabilizację uznaje się zbliżenie temperatury obiektu do temperatury medium na 3-5 K, mierzone w reprezentatywnym punkcie. Dla masywnego urządzenia w obudowie aluminiowej oznacza to zupełnie inne czasy niż dla gołej płytki. Szybka zmiana temperatury powietrza w komorze nie przekłada się na równie szybką zmianę wewnątrz dużego obiektu - norma opisuje, że wnętrze takiego obiektu podąża za otoczeniem z opóźnieniem i ze znacznie mniejszą amplitudą. Przy zmianach temperatury może też dochodzić do kondensacji na obiekcie; norma poświęca temu osobne rysunki.

Próba jest przyspieszona, bo w krótkim czasie zadaje więcej silnych zmian temperatury, niż wyrób doświadczy w eksploatacji. Przeliczenie liczby cykli w komorze na lata pracy w terenie wymaga jednak modelu zmęczeniowego dla konkretnych połączeń i danych o rzeczywistych cyklach temperatury. To osobna analiza, a nie wynik samej próby - i warto mieć to na uwadze, zanim liczba cykli trafi do specyfikacji jako „odpowiednik X lat".

Najczęściej pomijaną wskazówką normy jest kolejność badań. IEC 60068-2-14:2023 zaleca stosowanie próby N jako elementu sekwencji, bo część uszkodzeń nie wyjdzie w pomiarach końcowych samej próby, tylko w kolejnych - przy sprawdzaniu szczelności (próba Q), wibracjach (próba F) albo przyspieszonym wilgotnym cieple (próba D). Jako przykładową sekwencję podaje: szczelność wg IEC 60068-2-17, wibracje sinusoidalne wg IEC 60068-2-6, wilgotne gorąco cykliczne wg IEC 60068-2-30 lub wilgotne gorąco wg IEC 60068-2-67. Mikropęknięcie lutu po cyklach temperaturowych może nie zmienić rezystancji połączenia w spoczynku, ale zacznie przerywać pod wibracjami - dlatego wibracje po cyklach temperaturowych mówią więcej niż te same próby wykonane w odwrotnej kolejności albo na osobnych egzemplarzach.

Wilgotne gorąco bada się bez kondensacji albo z kondensacją i to są dwie różne próby

Seria 60068 ma dwie podstawowe próby wilgotnego gorąca, które łatwo pomylić:

  • Cab, wilgotne gorąco stałe (IEC 60068-2-78:2025, wydanie 3) - wysoka wilgotność przy stałej temperaturze, bez kondensacji, przez określony czas;
  • Db, wilgotne gorąco cykliczne 12 h + 12 h (IEC 60068-2-30:2025, wydanie 4) - wysoka wilgotność połączona z cyklicznymi zmianami temperatury, co z reguły wywołuje kondensację na powierzchni obiektu. Górna temperatura cyklu mieści się w przedziale 38-42 °C albo 53-57 °C, a liczba cykli zależy od wybranej ostrości: od 2 do 56 dla niższej temperatury, od 1 do 6 dla wyższej.

Różnica ma znaczenie dla elektroniki, bo wilgoć zaadsorbowana na płytce i woda skondensowana na niej to inne obciążenia. Jeśli urządzenie będzie pracować tam, gdzie dochodzi do rosienia - w nieogrzewanych szafach zewnętrznych, przy przenoszeniu z zimna do ciepłego pomieszczenia - próba bez kondensacji nie odtworzy tego mechanizmu. To również próba, w której widać sens powłoki konformalnej i różnice między rodzajami lakierów.

IEC 60068-2-30:2025 ma przy tym istotne ograniczenie: stosuje się ją do obiektów zasilanych przez całą próbę tylko w wyjątkowych przypadkach. Zasilanie i pomiary są przewidziane w stałych fazach cyklu. Jeśli celem jest sprawdzenie pracy pod napięciem w warunkach rosienia, trzeba to wprost zapisać w specyfikacji i uzgodnić z laboratorium.

Wibracje sinusoidalne szukają rezonansów, a losowe odtwarzają transport i pojazd

Próba Fc z IEC 60068-2-6:2007 (wydanie 7, nadal aktualne) dotyczy drgań harmonicznych - takich, jakie wywołują maszyny wirujące, siły pulsujące, statki, pojazdy czy zjawiska sejsmiczne. Może obejmować badanie odpowiedzi drganiowej, którego celem jest znalezienie częstotliwości krytycznych obiektu, a następnie próbę wytrzymałościową przemiataniem częstotliwości albo na stałych częstotliwościach. Norma zauważa, że próba sinusoidalna jest deterministyczna, a więc stosunkowo prosta i dobrze nadaje się zarówno do diagnostyki, jak i do badań trwałości. Specyfikacja musi przy tym określić, czy wyrób ma działać w trakcie drgań, czy wystarczy, że działa po próbie - to dwa różne wymagania.

Próba Fh z IEC 60068-2-64 dotyczy drgań losowych szerokopasmowych, typowych dla transportu i pracy w pojazdach. Opisuje się je statystycznie, a nie deterministycznie. W październiku 2026 roku ukazało się wydanie 3 (IEC 60068-2-64:2026), które zastąpiło wydanie 2 z 2008 roku wraz ze zmianą 1 z 2019 roku. To właśnie zmiana 1 wprowadziła możliwość prób z niegaussowskim rozkładem amplitud (tzw. testy wysokiej kurtozy); w wydaniu 3 opisuje je osobny załącznik. Zakres normy zawiera ważne zastrzeżenie: jeśli w rzeczywistym środowisku drgania losowe nakładają się na składowe deterministyczne, sama próba losowa może nie wystarczyć. Wybór między rodzajami prób wibracyjnych opisuje IEC 60068-3-8:2003.

Obie normy podkreślają, że badania wibracyjne zawsze wymagają oceny inżynierskiej, której dostawca i odbiorca muszą być świadomi. W praktyce najwięcej błędów powstaje na styku obiektu i stołu wzbudnika:

  • Mocowanie. Sposób zamocowania obiektu opisuje IEC 60068-2-47:2005, do której odwołują się obie normy. Już wydanie 2008 normy (IEC 60068-2-64:2008) definiowało punkty mocowania jako miejsca, w których obiekt jest normalnie mocowany w eksploatacji - i to mocowanie próba powinna odtwarzać. Płytka przykręcona w czterech narożnikach ma inne częstotliwości własne niż ta sama płytka osadzona w prowadnicach.
  • Przyrząd mocujący. Przyrząd ma własne rezonanse. Jeśli wypadają w paśmie próby, obiekt dostaje inne wymuszenie, niż zakładał program.
  • Siła wzbudnika. Wzbudnik ma określoną siłę znamionową, a osiągalne przyspieszenie wynika z podzielenia tej siły przez całą masę ruchomą: głowicy, przyrządu i obiektu. Ciężki przyrząd z dużym zapasem sztywności może więc ograniczyć poziom, który da się zadać obiektowi.

IPC-TM-650 2.6.9 bada płytkę drukowaną, a nie zmontowany zespół

Obok norm 60068 w programach badań pojawia się metoda IPC-TM-650 2.6.9 „Vibration, Rigid Printed Wiring" (rewizja B, maj 2004). Warto wiedzieć, czego dotyczy, zanim trafi do specyfikacji zespołu PCBA.

Przedmiotem metody jest płytka drukowana - przedseryjna albo produkcyjna - a pytanie brzmi, czy jej konstrukcja wytrzyma naprężenia od drgań w eksploatacji. Płytkę mocuje się na wszystkich czterech krawędziach, płaszczyzną prostopadle do osi drgań. Przed próbą i po niej musi przejść test rezystancji połączeń wg IPC-6012, a po próbie ocenia się też wygięcie i rozwarstwienie. Sama próba składa się z przemiatania 20-2000-20 Hz w 16 minut przy wymuszeniu 15 g oraz z 30-minutowego przetrzymania w rezonansie przy wymuszeniu 25 g albo odpowiedzi nie większej niż 100 g mierzonej w środku płytki.

Metoda zastrzega, że podaje parametry dla jednego zastosowania, żeby zilustrować procedurę, a konkretne warunki uzgadniają klient i dostawca. Jak wszystkie metody IPC-TM-650, ma charakter doradczy. Jest dobrym narzędziem do oceny laminatu i metalizacji, ale nie zastępuje próby wibracyjnej zmontowanego urządzenia z jego mocowaniem, ciężkimi elementami i złączami.

Kilka części serii dostało nowe wydania w latach 2023-2026

Programy badań pisane kilka lat temu odwołują się często do wydań, które już nie obowiązują. Stan na listopad 2026 roku:

Próba Aktualne wydanie IEC Zastąpione wydanie
A - zimno IEC 60068-2-1:2025 (wyd. 7) 2007
B - suche gorąco IEC 60068-2-2:2025 (wyd. 6) 2007
N - zmiany temperatury IEC 60068-2-14:2023 (wyd. 7) 2009
Cab - wilgotne gorąco stałe IEC 60068-2-78:2025 (wyd. 3) 2012
Db - wilgotne gorąco cykliczne IEC 60068-2-30:2025 (wyd. 4) 2005
Fc - wibracje sinusoidalne IEC 60068-2-6:2007 (wyd. 7) bez zmian
Fh - wibracje losowe IEC 60068-2-64:2026 (wyd. 3) 2008 + zm. 1:2019

Nowe wydania nie są kosmetyczne. Wydania 2025 prób zimna i suchego gorąca zmieniły tolerancje temperatury, doprecyzowały wymagania dla punktów pomiarowych na obiekcie i wymagania dla specyfikacji oraz sprawozdania. Wydanie 2023 próby N zaktualizowało temperatury obiektu, ostrości i tolerancje. Wydanie 2025 próby Db zmieniło między innymi wymagania dla komory, tolerancje temperatury oraz granice temperatury i wilgotności w czasie kondycjonowania.

Polskie wydania pojawiają się jako PN-EN (dla nowszych - PN-EN IEC) i ich daty mogą się różnić od dat publikacji IEC. Dlatego w programie badań i w sprawozdaniu warto podawać oznaczenie normy z rokiem wydania. Samo „PN-EN 60068-2-1" przy porównywaniu wyników z różnych lat albo z różnych laboratoriów nie mówi, według których tolerancji wykonano próbę.

Co przygotować przed zleceniem badań środowiskowych

Laboratorium wykona próbę zgodnie z normą, ale nie dobierze za klienta warunków użytkowania wyrobu. Zanim program trafi do realizacji, warto mieć odpowiedzi na kilka pytań:

  1. Gdzie wyrób będzie przechowywany, transportowany i użytkowany - najlepiej opisane klasami IEC 60721-3 albo odwołaniem do normy przedmiotowej czy specyfikacji odbiorcy.
  2. W jakim stanie jest badany - bez zasilania, zasilany po stabilizacji czy przez całą próbę; w opakowaniu czy bez niego. To wybiera wariant próby (Ab, Ad czy Ae; Bb, Bd czy Be).
  3. Co i kiedy jest mierzone - pomiary początkowe, pośrednie i końcowe oraz dopuszczalne odchylenia. Bez tego wynik „przeszedł" nie ma treści.
  4. Gdzie mierzyć temperaturę obiektu - punkty reprezentatywne decydują o czasie stabilizacji i o tym, czy wyrób uznaje się za rozpraszający ciepło.
  5. Jak zamocować obiekt do wibracji - mocowanie z eksploatacji, przyrząd, osie, informacja, czy wyrób pracuje w trakcie drgań.
  6. W jakiej kolejności i na ilu egzemplarzach - sekwencja na tych samych egzemplarzach ujawnia uszkodzenia, których osobne próby nie pokażą.
  7. Według którego wydania norm - z rokiem.

W laboratorium EAE badania środowiskowe prowadzimy w komorze szybkich zmian temperatury i wilgotności Climats EXCAL 2224-HE (zakres od -80 °C do +180 °C, wilgotność od 10% do 98%, pojemność 185 l) oraz na zestawie wibracyjnym Spectral Dynamics z wzbudnikiem SD-220-120M (siła 1000 N dla drgań sinusoidalnych i 500 N dla losowych, pasmo od 1 Hz do 6 kHz). Zakres norm i program badań ustalamy z klientem dla konkretnego wyrobu. Jeśli urządzenie ma też przejść badania kompatybilności elektromagnetycznej, w osobnym artykule opisujemy, co sprawdzić przed wizytą w laboratorium EMC.

Badania środowiskowe odpowiadają na pytanie, czy wyrób wytrzymuje określone warunki w określonym czasie. Nie odpowiadają na pytanie, jak długo będzie działał w terenie - do tego potrzebny jest model niezawodności i dane z eksploatacji. Dobrze ułożony program prób jest jednak warunkiem, żeby takie dane w ogóle miały z czym się porównać.

Szukasz dostawcy elektroniki?

Zrób pierwszy krok, napisz lub zadzwoń i porozmawiajmy o Twoim projekcie. Napisz jakie są Twoje oczekiwania. Otrzymasz od nas bezpłatną ofertę oraz wsparcie firmy z 30 letnim doświadczeniem.

uzyskaj bezpłatną wycenę
eae elektronik montaż smt